BOM çoğu projede tasarımın çıktısı sanılıyor. Kart çizilir, üzerindeki parçalar listelenir, liste satın almaya gider. Oysa o liste projenin en bağlayıcı belgesi ve içindeki her satır bir karar.
BOM ne değildir
BOM (Bill of Materials), ürünün içine giren her parçanın kayıtlı hali. Direnç, konektör, kutu, vida, kablo, etiket. Ürünü oluşturan ne varsa orada.
Yaygın yanılgı, onu bir alışveriş listesi saymak. Alışveriş listesi bir kerelik kullanılır ve atılır. BOM ise ürün yaşadığı sürece yaşıyor: her revizyonda değişiyor, her üretim partisinde referans alınıyor, arıza incelemesinde geriye dönüp bakılan yer oluyor.
Yani BOM tasarımın çıktısı değil, tasarımın kendisi. Kart üzerinde bir bileşeni seçmek, o bileşeni ürünün ömrü boyunca bulmayı taahhüt etmek demek.
Bir bileşen seçilirken bakılan altı şey
Bileşen seçimi teknik bir karar gibi başlıyor, hızla ticari bir karara dönüşüyor.
İşlevi karşılıyor mu. Listenin en kolay maddesi bu ve çoğu zaman tek bakılan madde oluyor.
Tedarik süresi ne. Çalışan bir parçanın teslim süresi uzunsa, o parça takvimi belirliyor. Tasarım bitmiş olsa bile üretim beklemek zorunda kalıyor.
Kaç kaynaktan alınabiliyor. Tek üreticiye bağlı bir parça, o üretici sıkıntıya girdiğinde ürünün tamamını durduruyor.
Ne kadar süre üretimde kalacak. Ürününüz beş yıl satılacaksa, bileşenin ömrü de o kadar olmalı. Üretimden kalkan bir parça, çalışan bir üründe tasarım revizyonuna sebep oluyor.
Paketi montaja uygun mu. Elle montaj yapılacaksa çok küçük paketler zorlanıyor. Fason üretim yapılacaksa üreticinin hattının o paketi işleyebiliyor olması gerekiyor.
Ortam koşullarına uygun mu. Sıcaklık aralığı ve titreşim dayanımı, pano içi ile açık saha arasında farklı sonuç veriyor.
Bu altı maddenin yalnızca birincisi elektronik. Kalan beşi ürün ve tedarik kararı ve hepsi karta çizilmeden önce belli olabiliyor.
Alternatif tanımlamak, sonradan yapılan bir iş değil
En sık görülen eksik şu: BOM’da her satır için tek bir parça numarası var, ikinci seçenek yok.
Sorun, alternatifin sonradan bulunamaması değil. Sonradan bulunan alternatifin doğrulanmamış olması. Kriz anında bulunan benzer bir parça karta oturuyor, çalışıyor gibi görünüyor ve fark ilk partide değil sahada ortaya çıkıyor.
Alternatif tanımı iki adımdan oluşuyor: aynı işlevi gören ikinci bir parçanın belirlenmesi ve o parçanın karta gerçekten uyduğunun doğrulanması. İkinci adım atlanırsa alternatif bir isim listesinden ibaret kalıyor.
Bunun ne zaman yapılacağı da belli: kritik bileşenler için tasarım aşamasında. Kritik olanlar genelde azdır ve listeye bakan biri hangilerinin kritik olduğunu hemen görür. Tedarik tarafındaki risk başlığını ayrıca yazdık: komponent tedarik riski.
Liste yaşamazsa üretim durur
BOM’un ikinci sorunu güncelliği. Kart iki revizyon geçirmişse ve BOM bir revizyonda kalmışsa, üretimde hangi listenin kullanıldığı belirsizleşiyor.
Bu durum küçük ekiplerde çok yaygın çünkü liste genelde bir tabloda tutuluyor ve tablonun kaç kopyası olduğu bilinmiyor. Satın almadaki kopya ile mühendislikteki kopya farklı olduğunda, gelen malzeme ile karta konması gereken malzeme uyuşmuyor.
Çözüm karmaşık değil. Listenin tek bir yerde durması, her değişikliğin kim tarafından ne zaman yapıldığının görünmesi ve üretime giden sürümün işaretli olması yeterli. Bunu bir tabloyla da yapabilirsiniz; ama kopya sayısı ikiyi geçtiğinde tablo dayanmıyor.
Malzeme, tedarikçi ve sipariş tarafını sistem üzerinden yürüten firmalarda bu sorun kendiliğinden kapanıyor: satın alma ve lojistik yazılımı.
Bir asansör kontrol paneli üreticisinde
Not: Aşağıdaki örnek gerçek bir müşteriye ait değildir; sahada sık karşılaşılan durumlardan oluşturulmuş bir senaryodur.
Asansör kontrol panelleri üreten bir firma, ürününün yeni sürümünü çıkarmıştı. Kart tasarımı bitmiş, ilk parti planlanmıştı.
BOM’da 180 satır vardı ve hepsi tek parça numarasıyla yazılmıştı.
İlk siparişte iki satır sorun çıkardı. Biri uzun teslim süreli bir denetleyiciydi; teslim tarihi ilk parti tarihinden sonraydı. Diğeri sıradan görünen bir konektördü, ama o özel tipin tek bir tedarikçisi vardı ve stokta yoktu.
Denetleyici için alternatif arandı. Bulunan parça benzer görünüyordu, aynı işi yapıyordu ama kart üzerindeki ayak düzeni farklıydı. Yani kart revizyonu gerekiyordu.
Konektör için de alternatif bulundu. Bu sefer ayak düzeni uyuyordu ama kablo ucu farklı bir tip istiyordu; montaj talimatı ve kablo seti değişti.
Sonuçta ilk parti üç hafta kaydı ve iki değişiklik daha yaşandı: kart bir tur, montaj talimatı bir revizyon.
İkinci üründe firma şunu yaptı: 180 satırdan kritik olan 12’sini işaretledi ve yalnızca o 12 satır için tasarım aşamasında ikinci bir parça belirleyip doğruladı. Aynı sıkıntı bir daha yaşanmadı.
Buradaki fark, listenin uzunluğu değildi. Hangi satırın kritik olduğunun bilinmesiydi.
Tasarım tarafındaki sorular
Kart çizilmeden önce BOM üzerinden cevaplanabilecek sorular var.
Bu listede kaç satır uzun teslim süreli, hangileri.
Kaç satır tek kaynaktan geliyor.
Hangi bileşenlerin ömrü ürünün ömründen kısa.
Elle mi montaj yapılacak, fason mu; seçilen paketler bu karara uygun mu: ürünleştirme ve seri üretim.
Alternatifi olan satırlarda alternatif gerçekten doğrulandı mı, yoksa sadece yazıldı mı.
Liste hangi kart revizyonuna ait ve üretime giden sürüm hangisi.
Bu soruların cevabı tasarım aşamasında ucuz. Kart bastıktan sonra cevaplanmaya başlandığında her satır bir gecikme: şema tasarımından PCB’ye.
Codigno tarafında
Elektronik ve gömülü sistemler tarafında BOM, tasarımın sonunda çıkan bir tablo değil; tasarımla birlikte yürüyen bir belge olarak ele alınıyor.
Kritik satırların ayrıştırılması ve alternatif ihtiyacının tasarım aşamasında konuşulması, prototipten seri üretime geçişte en çok işe yarayan hazırlık.
Devre tarafı için: elektronik devre tasarımı.
Sık sorulan sorular
BOM ne zaman oluşturulmaya başlanmalı?
Şema aşamasında. Bileşenler seçilirken liste zaten oluşuyor; sonradan derlenen liste, seçim kararlarının gerekçesini kaybediyor.
Her satır için alternatif tanımlamak gerekir mi?
Gerekmiyor ve pratik de değil. Kritik satırlar genelde listenin küçük bir bölümü oluyor: uzun teslim süreli, tek kaynaklı ve ömrü kısa olanlar.
Alternatif parça karta uymazsa ne oluyor?
Kart revizyonu gerekiyor. Bu yüzden alternatifin yalnızca işlevi değil, karta oturup oturmadığı da önceden kontrol ediliyor.
Üretimden kalkan bir bileşen için ne yapılıyor?
Ya doğrulanmış bir alternatife geçiliyor ya da son alım yapılıp ürünün kalan ömrü kadar stoklanıyor. İkinci yol, stok maliyeti ile revizyon maliyeti arasında bir tercih.
BOM’u tabloda tutmak yeterli mi?
Küçük ekipte ve tek üründe yetiyor. Ürün sayısı ve revizyon sayısı arttığında kopyalar çoğalıyor ve üretime hangi sürümün gittiği belirsizleşiyor.
Fason üretim yapan firma BOM’u değiştirebilir mi?
Değiştirmemeli. Muadil kullanılacaksa bunun yazılı onaya bağlanması gerekiyor; aksi halde sahadaki ürünlerin içinde ne olduğu kayıt dışı kalıyor.
Listenizde hangi satırın sizi durduracağını biliyor musunuz? Ürününüzün BOM’unu ve hedeflediğiniz üretim ölçeğini paylaşın; kritik satırları ve alternatif ihtiyacını birlikte çıkaralım.
