Bir taahhüt firması aynı anda iki taraftadır: işverene karşı yüklenici, alt yüklenicilere karşı işveren. Yukarı doğru hakediş alır, aşağı doğru hakediş keser. İki akışın ritmi tutmadığında fark firmanın üzerinde kalır.
Önce ne olduğuna karar vermek
Hakediş kesmeden önce cevaplanması gereken bir soru var: bu ilişki gerçekten alt yüklenicilik mi?
Malzeme satın alıyorsanız karşı taraf tedarikçi, ödeme faturaya dayanıyor. İşin bir bölümünü yaptırıyorsanız karşı taraf alt yüklenici ve ödeme bir hesaba, yani hakedişe dayanıyor. İki ilişkinin hukuki sonuçları da farklı: taşeron mu tedarikçi mi.
Ayrım yapılmadığında ortaya şu çıkıyor: iş yaptıran ama tedarikçi gibi ödeme yapan bir düzen. Bu düzende ne ölçüm var ne de kesinti kurgusu, dolayısıyla anlaşmazlık çıktığında dayanak da yok.
Ölçüm ve kalem listesi
Taşeron hakedişinin dayanağı sözleşmedeki kalem listesi, ve bu liste işverene sunulan listeyle aynı olmuyor.
İşverene sunulan hakediş sözleşme pozlarına göre hazırlanıyor. Alt yükleniciye kesilen hakediş ise taşeron sözleşmesindeki kalemlere göre. Bir poz birden çok taşerona dağılmış olabiliyor, ya da bir taşeron birden çok pozun bir kısmını yapıyor olabiliyor.
Bu yüzden iki liste arasında bir eşleştirme gerekiyor. Eşleştirme kurulmadığında, işverenden alınan tutar ile taşeronlara ödenen toplam arasındaki fark, yani işin kârı, iş bitmeden görünmüyor.
Ölçümün kendisi aynı disiplinle yapılıyor: karşılıklı, imzalı ve kapanmadan önce. Taşeron işlerinde bu disiplin daha çok esnetiliyor, çünkü ilişki daha esnek yürütülüyor.
Adam gün üzerinden çalışılıyorsa
İşçilik ağırlıklı işlerde ödeme miktara değil süreye bağlanıyor ve o zaman hakedişin dayanağı sahadaki kayıt oluyor.
Burada tek soru şu: sahada kaç kişi vardı ve kaç gün çalıştı? Cevap taşeronun beyanına bırakıldığında her hakediş bir pazarlığa dönüşüyor.
Kayıt şantiye girişinden alındığında ve kişi hangi alt yüklenicinin çalışanı olarak girdiği görüldüğünde, beyan yerini veriye bırakıyor. Bunun nasıl kurulduğu ayrı bir konu: şantiyede puantaj ve taşeron takibi.
Aynı kayıt iş sağlığı ve güvenliği tarafında da gerekiyor, yani iki amaca birden hizmet ediyor.
Kesintiler
Taşerona kesilen hakedişte kalemler işverenden alınan hakedişe benziyor ama aynı değil.
Sözleşmeye bağlı teminat kesintisi, verilen avansın mahsubu, şantiyeden verilen malzemenin bedeli, kullanılan iskele ve ekipman bedeli, sağlanan konaklama ve yemek, varsa gecikme cezası.
Bu kalemlerin sözleşmede yazılı olmaması, ödeme gününde tartışma üretiyor. Özellikle şantiyeden verilen malzeme kalemi, hangi fiyattan yazılacağı belirtilmediğinde her ay yeniden konuşuluyor.
Kesinti mantığının bütünü: hakedişte kesintiler.
Ödeme öncesi belge kontrolü
Alt yüklenici ödemesi yalnızca bir hesap işi değil, aynı zamanda bir uyum kontrolü.
Ödemeden önce bakılan tipik belgeler şunlar: alt yüklenicinin sosyal güvenlik yükümlülüklerine ilişkin durumu, çalışanlarının sigortalı bildiriminin yapılıp yapılmadığı, sahaya giren personelin iş sağlığı ve güvenliği eğitim kayıtları ve mesleki yeterlilik belgeleri, varsa iş makinesi operatör belgeleri.
Bu kontrolün sebebi yalnızca titizlik değil. Asıl işveren ile alt işveren ilişkisinde, asıl işverenin alt işverenin işçilerine karşı belirli yükümlülükleri bulunuyor. Yani alt yüklenicinin eksiği, üst firmanın sorunu haline gelebiliyor.
Ödemenin bu kontrollere bağlanması, kontrolün yapılmasını sağlayan tek pratik yöntem oluyor.
Zamanlama: iki akış arasındaki fark
En çok gözden kaçan ve en pahalı konu burası.
İşverenden hakediş tahsilatı sözleşmede belirtilen sürede yapılıyor. Alt yükleniciye ödeme ise ayrı bir sözleşmeye bağlı.
İki süre arasındaki fark firmanın finansmanından çıkıyor. İşverenden 45 günde tahsil edilen bir hakedişin karşılığı taşerona 15 günde ödeniyorsa, firma her ay bir aylık iş hacmini kendi kaynağından finanse ediyor demektir.
Bu, kâr marjı yüksek işlerde bile nakit sıkışıklığı üretiyor. Taşeron sözleşmelerinde ödeme süresinin işveren sözleşmesiyle uyumlu kurulması, kâr kadar önemli bir kalem: taşeron sözleşmesinde nelere dikkat edilir.
Bir rüzgar santrali şantiyesinde beyandan kayda geçiş
Not: Aşağıdaki örnek gerçek bir müşteriye ait değildir; sahada sık karşılaşılan durumlardan oluşturulmuş bir senaryodur.
Bir rüzgar santrali şantiyesi. Türbin temelleri, saha yolları ve şalt sahası kapsamda; dört alt yüklenici çalışıyor.
İki taşeronla işçilik esaslı çalışılıyordu ve hakedişler adam gün üzerinden kesiliyordu. Adam gün sayısı, taşeronun ay sonunda gönderdiği listeye dayanıyordu.
Şantiye şefi listelerin şişkin olduğunu düşünüyordu ama gösteremiyordu. Kendi tuttuğu bir kayıt yoktu.
Şantiye girişine kayıt noktası kuruldu ve alt yüklenici çalışanları da aynı noktadan, hangi firmanın çalışanı olduğu bilgisiyle birlikte kaydedilmeye başlandı.
İlk ay beyan ile kayıt arasındaki fark bir taşeronda yüzde on ikiydi, diğerinde yüzde üç. Yüksek olan taşeronla yapılan görüşmede fark, sahaya gelmediği halde listeye yazılan üç kişiden kaynaklandığı anlaşıldı.
İkinci bulgu belge tarafındaydı. Aynı kayıt üzerinden bakıldığında, sahada bulunan 11 kişinin iş sağlığı ve güvenliği eğitim kaydı yoktu. Ödeme bu belgelerin tamamlanmasına bağlandı ve iki hafta içinde tamamlandı.
Üçüncü ayda beyan ile kayıt arasındaki fark her iki taşeronda da yüzde birin altına indi.
Bu örnek şunu gösteriyor: taşeron hakedişindeki tartışmaların çoğu kötü niyetten değil, karşılaştırılacak bir kaydın olmamasından çıkıyor.
Codigno tarafında
Bu yazının anlattığı iki sorunun, beyan yerine kayıt ve ödeme öncesi belge kontrolü, doğrudan karşılığı var.
Taşeron ve hakediş yazılımı tarafında taşerona sistemde kendi kullanıcı hesabı açılabiliyor. Bu hesapla taşeron yalnız kendi sözleşmesini ve hakedişini görüyor, kayıt kendi elindeyken kendi metrajını giriyor ve kendi günlük raporunu bildiriyor. Yetkisi olmayan şantiyeyi listede dahi görmüyor.
Belge tarafı iş izni üzerinden çalışıyor ve kapı gerçekten kapanıyor. İzin açılırken hem taşeron firmasının hem de sahaya girecek her bir kişinin zorunlu evrağı kontrol ediliyor. Kontrol “bugün geçerli mi” diye değil, “iznin bitiş gününde de geçerli olacak mı” diye yapılıyor; üç gün sonra bitecek bir belge, beş günlük izinde eksik sayılıyor. Eksik varsa izin açılmıyor.
Bu kuralı geçme yetkisi olan kullanıcı gerekçe yazarak geçebiliyor, ama gerekçe, geçen kişi ve zaman kayda işleniyor. Yani kimse fark etmeden geçemiyor.
İzin tipleri hazır geliyor: sıcak iş, yüksekte çalışma, kapalı ve dar alan, kazı, elektrik izolasyonu, kaldırma ve vinç operasyonu. Her tipin kendi azami süresi ve zorunlu iş sağlığı güvenliği kontrol listesi bulunuyor.
Evrak takibinde geçerliliği yaklaşan belgeler listede uyarı veriyor; varsayılan 30 gün, evrak türü bazında ayarlanabiliyor. Yüklenen evrak yapay zekâya okutulup belgenin hangi evrak olduğu ve geçerlilik tarihi otomatik çıkarılıyor.
İşçilik ayağında puantaj tarafında proje ve taşeron bazlı raporlama bulunuyor.
Zincirin bütünü: hakediş yönetimi rehberi. Hesabın kurulumu: hakediş nasıl hesaplanır.
Sık sorulan sorular
Taşerona hakediş kesmek zorunlu mu?
Sözleşmenin türüne bağlı. İşçilik ya da birim fiyat esaslı çalışılıyorsa ödeme bir hesaba dayanıyor. Götürü bedelli taşeron sözleşmelerinde ödeme ilerleme yüzdesine bağlanıyor ama yine bir tespit gerekiyor.
Taşeron faturası hakedişten önce mi kesiliyor?
Hakediş onaylandıktan sonra kesilmesi doğru sıra. Önce kesilen fatura, hakediş tutarı değiştiğinde düzeltme gerektiriyor.
Adam gün kaydı olmadan ödeme yapılabilir mi?
Yapılıyor ama dayanaksız kalıyor. Uyuşmazlık çıktığında karşılaştırılacak bir kayıt olmadığı için tartışma beyan üzerinden yürüyor.
Alt yüklenicinin sigorta durumu neden kontrol ediliyor?
Asıl işveren ile alt işveren ilişkisinde asıl işverenin belirli yükümlülükleri bulunuyor. Alt yüklenicinin eksiği üst firmanın sorumluluğuna dönüşebildiği için ödeme öncesi kontrol yaygın uygulama.
İki hakediş dönemi aynı olmak zorunda mı?
Zorunlu değil ama uyumlu olması nakit akışını rahatlatıyor. Ödeme sürelerinin işveren sözleşmesiyle uyumsuz kurulması, firmanın kendi kaynağıyla finansman yapması demek.
Taşeron işi eksik bırakırsa ne oluyor?
Sözleşmedeki hükümlere göre eksik iş bedeli hakedişten düşülüyor ya da teminattan karşılanıyor. Bu ihtimalin sözleşmede yazılı olması, işin ortasında tartışılmasından daha kolay.
Geçen ay taşeron beyanı ile kendi kaydınız arasındaki fark neydi? Alt yüklenici sayınızı, sözleşme türlerinizi ve sahada kaydı nasıl tuttuğunuzu paylaşın; beyanın nerede kayda dönüşeceğini gösterelim.
