Fazla mesai hesabı zor değil, ama iki farklı kavramın aynı sanılması yüzünden sık yanlış yapılıyor. Aradaki fark yüzde 25 ile yüzde 50 arasındaki fark kadar büyük.
Eşik haftalık, günlük değil
İlk yanlış anlaşılan nokta bu. Fazla çalışmanın ölçüsü günlük değil haftalık.
4857 sayılı İş Kanunu’na göre haftalık çalışma süresi en çok 45 saat. Bu sürenin üstüne çıkan çalışma fazla çalışma sayılıyor ve her saati normal saat ücretinin yüzde 50 fazlasıyla ödeniyor.
Yani bir çalışan bir gün 11 saat çalışsa bile, o hafta toplam 45 saati geçmemişse ortada fazla çalışma yok. Günlük tarafta ayrı bir sınır var, çalışma süresi günde 11 saati aşamıyor, ama bu ücret değil çalışma düzeni sınırı.
Pratikte hesap şu sırayla yapılıyor: haftanın günlük net çalışma süreleri toplanıyor, 45 saatin üstünde kalan kısım bulunuyor, o kısım katsayıyla çarpılıyor.
Fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma aynı şey değil
Bu ayrım çoğu hesapta atlanıyor ve doğrudan ücrete yansıyor.
Sözleşmeyle haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmiş olabiliyor. Örneğin 40 saat. Bu durumda çalışanın 40 ile 45 saat arasında yaptığı çalışma fazla sürelerle çalışma oluyor ve yüzde 25 zamlı ödeniyor. 45 saatin üstü ise fazla çalışma ve yüzde 50 zamlı.
Sözleşmede haftalık süre 45 saat yazıyorsa bu ara bant oluşmuyor, doğrudan yüzde 50 devreye giriyor.
İki kavramın karıştırılması iki yönlü hata üretiyor. Ara bandı yüzde 50 ile ödemek gereksiz gider, yüzde 25 ile ödenmesi gerekeni hiç ödememek ise dava konusu.
Tatil çalışması ve gece zammı
Hafta tatilinde ve ulusal bayram ile genel tatil günlerinde yapılan çalışmanın kendi hesabı var ve bu hesap 45 saat eşiğinden bağımsız.
Genel tatil günü çalışan işçiye, çalışmasa da alacağı ücrete ek olarak çalıştığı her gün için bir günlük ücreti daha ödeniyor. Yani o günün karşılığı toplamda iki katına çıkıyor.
Gece çalışması ayrı bir başlık. Gece dönemi 20:00 ile 06:00 arası olarak tanımlı ve işçilerin gece çalışması 7,5 saati geçemiyor. Gece çalışmasının kendi başına bir ücret zammı kanunda düzenlenmiş değil; uygulamadaki gece zamları sözleşmeden ya da toplu iş sözleşmesinden geliyor. Vardiya kurgusunun bu sınırlarla nasıl kurulduğu ayrı bir konu: vardiya planlama.
Yıllık üst sınır ve onay
Fazla çalışmanın yıllık toplamı 270 saati aşamıyor. Bu bir hedef değil, sınır.
İkinci koşul onay. Fazla çalışma yaptırılabilmesi için işçinin onayının alınması gerekiyor. Onayın her seferinde ayrı ayrı alınması şart değil ama alınmış olması gerekiyor ve kayıtla gösterilebilmesi lazım.
Bu iki koşul birlikte düşünüldüğünde şu ortaya çıkıyor: mesai dağılımını izlemeyen bir işletme, yılın ortasında birkaç çalışanının sınıra dayandığını fark ediyor ve o noktadan sonra üretim planı sıkışıyor.
Bu yüzden ölçülmesi gereken şey toplam mesai saati değil, mesainin kaç kişiye dağıldığı. Aynı beş kişide biriken mesai hem sınır riski hem de o beş kişinin ayrılma riski demek.
Denkleştirme: mesai ödemeden dengelemek
Çalışma süresi haftalık olarak sabitlenmek zorunda değil.
Denkleştirme uygulamasında çalışma süresi yoğun geçen haftalarda 45 saatin üstüne çıkarılabiliyor, buna karşılık diğer haftalarda azaltılıyor. Denkleştirme süresi içindeki haftalık ortalama 45 saati aşmıyorsa, yoğun haftalardaki fazlalık fazla çalışma sayılmıyor.
Denkleştirme dönemi kural olarak iki ay, toplu iş sözleşmesiyle daha uzun belirlenebiliyor. Uygulanabilmesi için yazılı anlaşma gerekiyor.
Bu, sezonluk işlerde ve talebi dalgalanan üretimde en çok işe yarayan araç. Aynı zamanda takibi en zor olanı, çünkü ortalamanın dönem boyunca izlenmesi gerekiyor. Excel ile yürütülen bir düzende bu ortalama genelde dönem bittikten sonra hesaplanıyor, yani müdahale şansı kalmıyor.
Ücret yerine serbest zaman
Çalışan, fazla çalışma ücreti yerine serbest zaman kullanmayı tercih edebiliyor. Her fazla çalışma saati için bir buçuk saat serbest zaman veriliyor.
Bu tercih işletme açısından nakit çıkışını azaltıyor, ama takip yükü getiriyor. Hak edilen serbest zamanın ne kadarının kullanıldığı, ne kadarının biriktiği izlenmediğinde ortaya izin bakiyesine benzeyen ikinci bir yükümlülük çıkıyor.
Bir elektronik montaj tesisinde dağılımın görünmesi
Not: Aşağıdaki örnek gerçek bir müşteriye ait değildir; sahada sık karşılaşılan durumlardan oluşturulmuş bir senaryodur.
260 kişilik bir elektronik montaj tesisi. Sipariş yoğunluğu dönemsel, yılın iki çeyreğinde hat tam kapasite çalışıyor.
Mali tarafta fazla mesai gideri bütçeyi aşıyordu ama kimse hangi bölümden kaynaklandığını söyleyemiyordu. Aylık rapor tek bir toplam rakam gösteriyordu.
Rakam kişi bazında açıldığında tablo netleşti. 260 çalışanın 31’i toplam mesainin yarısından fazlasını yapıyordu ve bunların 9’u yılın sekizinci ayında 270 saatlik sınırın yüzde 80’ini geçmişti.
Sebep planlama değil, alışkanlıktı. Test ve kalite istasyonlarında belirli kişiler “işi bilen” sayıldığı için mesai hep aynı isimlere yazılıyordu.
İki değişiklik yapıldı. Birincisi mesai dağılımı kişi bazında haftalık rapora bağlandı ve sınırın yüzde 70’ini geçen çalışanlar ayrı bir listede görünmeye başladı. İkincisi yoğun çeyrek için denkleştirme uygulandı ve yazılı anlaşmalar yenilendi.
Yılın kalanında hiçbir çalışan sınıra dayanmadı ve mesai gideri önceki yılın aynı dönemine göre belirgin şekilde düştü. Üretim hacmi değişmemişti.
Buradaki ders şu: mesai gideri tek rakam olarak bakıldığında yönetilemiyor. Yönetilebilir hale gelmesi için kişi bazında görünmesi gerekiyor.
Codigno tarafında
Fazla mesai planlama ve takip tarafında özelleştirilmiş mesai tanımları yapılabiliyor. İşletmenin sözleşme düzenine göre farklı eşikler ve katsayılar tanımlanabildiği için fazla sürelerle çalışma ile fazla çalışma ayrımı hesaba yansıyor.
Mesainin izne çevrilmesi ayrı bir seçenek olarak duruyor ve hak edilen süre izin yönetimi tarafındaki bakiyeye bağlanıyor, yani ikinci bir takip dosyası gerekmiyor.
Mesai saatleri puantaj cetvelinden geliyor, ayrıca girilmiyor. Zincirin bütünü: personel yönetimi rehberi. Verinin nasıl toplandığı: puantaj nedir, nasıl hesaplanır.
Sık sorulan sorular
Saatlik ücret nasıl bulunuyor?
Aylık brüt ücret, o ayki çalışma saatine bölünerek bulunuyor. Uygulamada haftalık 45 saat üzerinden aylık ortalama saat sayısı kullanılıyor. Bulunan saatlik ücret, fazla çalışmada 1,5 katsayısıyla çarpılıyor.
İşçi fazla mesaiyi reddedebilir mi?
Onayı olmadan fazla çalışma yaptırılamıyor. Ayrıca yıllık 270 saatlik sınır dolduğunda çalışmanın sürdürülmesi istenemiyor.
Ara dinlenme fazla mesaiye dahil mi?
Değil. Ara dinlenme çalışma süresinden sayılmıyor. Kart kaydı üzerinden otomatik hesap yapan sistemlerde mola tanımlanmadığında mesai olduğundan uzun çıkıyor ve gider gereksiz yere büyüyor.
Yönetici pozisyonundakiler için de geçerli mi?
Üst düzey yönetici konumundaki çalışanlar bakımından uygulama farklılaşabiliyor ve bu, unvana değil işin gerçek niteliğine bakılarak değerlendiriliyor. Sınırdaki durumlar için hukuki görüş alınması doğru yol.
Fazla mesai bordroda ayrı mı gösteriliyor?
Ayrı gösterilmesi gerekiyor. Normal ücretin içinde eritilen mesai, bir uyuşmazlık halinde ödenmemiş sayılabiliyor.
Denkleştirme için ayrı onay gerekiyor mu?
Yazılı anlaşma gerekiyor. Anlaşma olmadan uygulanan denkleştirme, yoğun haftalardaki fazlalığın fazla çalışma olarak talep edilmesine yol açıyor.
Geçen yıl mesainin yüzde kaçı kaç kişide toplandı? Çalışan sayınızı, vardiya düzeninizi ve sözleşmedeki haftalık çalışma sürenizi paylaşın; dağılımın sizde nasıl göründüğünü çıkaralım.
